Eimatin ai plantat cinquanta pès de porrada. Ne’n plantarai 150 o benleu mai si me sente pro valhent. Ai laissat la plaça per quatre rengs de porrada entre dos rengs de tomatas e dos rengs de mongetas. La porrada e las mongetas son de las plantas que vesinen bien ; la porrada e las carròtas parier. Fau pas mainatjar lo fematge per la porrada. E lo puren d’autrujas fai pas de mau aus jòunes plants. Pas mestier de tractar : crubirai los rengs de faugieras. La faugiera es insectifuja, pareis ; garantis de ’queu « verme de la porrada » que entra dins las chabessas e fai crebar la planta. Auram de la bona porrada dins la sopa, lo bulit o lo salat. Enrotlat dins de las trenchas de chambon blanc, jos una bona espessor de fromatge raspat e de crema frescha daurats au forn, lo blanc de porrada fai un menut de prince per los sopars d’ivern ! 

Fau pas aisat per lo trabalhar, mon vargier. Quauquas plaças an gaire mai de dietz o quinze centimetres de terra, emb de las peiras a travers e daus rochiers dejos. Terra de pelada (1), terra de ren, mas bien expausada davant la maison e gaire luenh de l’aiga. Ad un endrech, trobariatz daus tests de teules o de veire, daus vielhs fers de suchas, mai dau quite laitier. Sabetz ben : çò que ’pelavan dins lo temps lo laitier era las escòrias de las farjas daus alentorns, çò que demorava a la susfàcia de la colada quand fasian fondre la mina de fer per fabricar los canons daus bateus de guerra, los topins de fonta, los landiers… Deviá ben i passar un chamin, aquí, dins mon fons de vargier ; queraque, nòstres ancians eran pas pro béstias per se desbarrassar de ’queu laitier negre, pesant coma lo fer, dins las terras que trabalhavan. (Mas dins las daus vesins, las daus mossurs, benleu…). Es mai probable que fasian dau laitier coma me de las peiras que suerte de mon vargier ; anava olhar los arrodaus e garnir los cròs daus gansoliers dins los chamins desfonsats.

Ma nòra ucraïniana cuja pas zo creire : i a pas de chernòsiom (terra negra) dins ’queu país, mas quò fròtja totparier. E òc, ma pita Olena, fau venir daus legumes. Pas sens trabalh, pas sens pena, pas sens compòst. Mas pas sens jòia. La besunha que ven dins ma terra peirosa, argilo-calcària de Perigòrd es segur pas tan frotjosa, mas es plan mai saborosa que la de mon ancian vargier de terra leugiera en país peitavin. La salada frescha e las tomatas nonmas culhidas nos dònen pas mens de plaser quand ’rieben dins la sieta. 

Òc, ma dròlla, la terra de ton país es negra, la miá es roja, mas l’una coma l’autra jaspissen las sòlas de nòstras bòtas e i demòren. Som paisans, tu e me. Ton pair t’a apres a trabalhar la terra los diumencs de brave temps, dins lo vargier de sa dacha. Fasiatz de las conservas. As apres aitot a cherchar los champanhòus ; çò qu’apelatz « champanhòus blancs » (2) se ditz simplament « champanhòus » en Perigòrd-Lemosin e « botirons » en d’autres endrechs. Tu mai me visem frotjar los rengs de legumes que avem semnats, tots d’un verd mai o mens clar o fonçat. Nos carrem davant nòstras cocordas coma Monet davant sas flors e sas crespas d’aiga dins son parc de Giverny. Mas nòstra contemplacion es agricòla ! Nautres dos avem lo mesma plaser de minjar, tu tas jutas dins ton bòrch (3), me ma porrada dins ma sopa de bulit ; me ma laituja « tendra coma la rosada », tu tos cornichons dins l’aiga-sau. 

En Ucraïna, veiretz pas sovent darreir los tractors ’quelas machinas que sosleven una nivol de pouvera roja en fasent una bradassada dau diable. Un còp que an laborat, los agricultors d’emperaquí passen lo concassor per esbrijonar las peiras e per melhorar un pauc la terra avant de semnar lo blat. Lo chernòsiom d’Ucraïna es espes de mai d’un metre. Las terras negras an los melhors rendaments daus monde. En quatre o cinc mes de temps dins l’annada, menen lo melhor blat e lo melhor virasolelh. Podrian quitament estre cultivadas sens engrais. Malurosament, los mila d’ectars de terras roinadas per la guerra son ’bismadas per quauqua ren de plan mai dangeiros e plan mai sale que lo laitier dins mon vargier. 

Dempuei la fin de l’Union Sovietica, las terras son en granda partida la proprietat de gropes d’investisseires estrangiers, alemands mai que mai, que desvelopen una agricultura productivista. La terra es trabalhada emb de las machinas enòrmas menadas per daus obriers locaus paiats au lança-peira que son benleu contents d’aver gardat un pitit vargier, lo que lo colcòze lur laissava autres còps. Lo chancelier d’Alemanha vòu enançar l’entrada de l’Ucraïna dins l’Union Europeana : i a un rapòrt emb los investiments alemands ? Que ne’n pensen los agricultors francés e polonés ? Lo chamin que menará l’Ucraïna a l’Euròpa sirá long, malaisat e dangeiros.

Son plan valhents, plan coratjos, los Ucraïnians. An plan meritat de pas estre oprimits per Pótin, de pus morir jos sas bombas e dins las trenchadas, de pus aver paur, de pas estre despossedits e expleitats per los oligarcas e los politicians corromputs de lur país, mai per daus financiers estrangiers que lur òfren benleu nonmas una « vassalitat urosa ». Vassalitat, segur. Urosa ? Benleu gaire…

A Javerlhac, lo 26 dau mes de mai

Jan-Peire Reidi

En francés : pelouse sèche
Òc, çò que se ditz « champanhòu blanc » (bjelyj grib) chas ilhs es « un cèpe » en francés.
Bòrch : sopa de bulit e de legumes (chauls roges e jutas) servit emb de la crema.

Reliefs occitans

Suite de la série de noms de lieux occitans par Jean-Claude Dugros consacrée au relief. Cette semaine, la comba et ses nombreux dérivés (suite).

– Combe, avec un adjectif qualificatif lié à l'exposition, l'emplacement :

Combe Chaude à Carsac-Aillac, Combe-Frege à Douville (en 1615) et Combe Froide à Brantôme et à Ligueux, Combejalade (formes anciennes Combe-Gelade et Jalade), Combe Jalade à Vitrac : désigne l'exposition de la combe au nord ou au midi.

– Combe, avec un adjectif qualificatif laudatif ou péjoratif :

À la Malacombe à Daglan, Combe-Male à Grives, La Malle Combe à Saint-Cybranet, (la Mala Cumba en 1456, la Malle Combe). Une autre série : Combefer à Cause-de-Clérans, Combeferonne à Sagelat, où on reconnaît l'occitan fèr, fèra « sauvage », peuvent évoquer un endroit difficile, qu'on peut rapprocher de Combe Falide à Saint-Martial-de-Valette, qui comprend l'occitan falit, signifiant « détruit, anéanti, supprimé ».

Si i aviá una volontat politica fòrta, siriam gaire en pena de resòure la crisi climatica ; avem totas las ressorsas tecnologicas e economicas que farian mestier. E si la laissem s’agravar, quo es pas fauta de saber çò que fau far. Som entraupats en granda partida per una autra crisi, la crisi ideologica atisada per los interès financiers e portada per las fòrças de l’escurantisme(2) dins o monde entier. De mai en mai, vesem que nòstras societats e lurs dirigents fan gaire de cas de la coneissença, e quitament la combaten.

Las coneissenças novelas nos venen de la rechercha, una rechercha independenta que sec daus metòdes rigoros e daus principis d’onestetat intellectuala. Nos ditz çò que sap e çò que sap pas enquera, çò que se pòt tener per veritat o ben aitot per error o meissonja. Si mai d’un grope de cherchaires independents, un après l’autre, ’rieben a las mesmas conclusions, la gent coma vos e me avem totas las rasons de los creire. Podem tener per segur lo fach que l’eschaurament de la Terra, que mena las catastròfas, ven de de quauques gases coma lo gas carbonic de lo metane en mai granda quantitat dins l’atmosfera. Los sabents independents disen tots la mesma chausa : si volem pas contunhar d’agravar la crisi, fau remplaçar los combustibles fossiles per las sorsas d’energia renovelablas e ’restar de destruir las forests.

La presa de consciéncia de l’eschaurament se pòt pas far dau jorn a l’endeman. Parier coma fauguet dau temps per far comprener que los òmes son pas pus fins que las femnas, los Blancs que los Negres. Los mejans modèrnes de comunicacion, coma los malhums, las ràdios, las televisions e los jornaus, deurian difusar las coneissenças novelas en segre las reglas eticas dau jornalisme professionau. Malurosament, tots los mèdias, o gaire mens, son la proprietat daus mai-que-riches que an daus interès financiers enòrmes. Au prumier reng, trobem los productors e los merchands de petròli que s’opausen tant que pòden a la transicion energetica. Los motors de rechercha de lurs malhums sociaus an daus algoritmes sorniauds que, sovent, vos menen d’abòrd vers los contenguts climatosceptics. Lurs “cherchaires” tròben totjorn daus biais de dire çò que platz a los que financen lurs recherchas e de contradire las conclusions de lurs collegas independents. Los politicians representants daus interès de la finança chausissen las publicacions daus gropes de pression (“lobbies”) de preferència a las autras. Per far semblant de respectar totas las idéias, los mèdias presenten l’opinion e las cresenças de los que saben ren e vòlen ren saber a egalitat emb lo trabalh daus sabents que an trabalhat de las annadas de temps sus un subject. A fòrça de dire e de tornar dire que la Terra s’eschaura pas, o ben que l’eschaurament a ren a veire emb las activitats umanas, e d’atacar los que disen lo contrari, los que financen la propaganda climatoceptica ’chaben per li donar una legitimitat e per plantar lurs meissonjas dins de las testas que damanden nonmas de las creire.

Avem tots apres a l’escòla que la democracia es un sistema de governament que pòt foncionar normalament nonmas si los ciutadans son informats. Que pensar d’un país que se carra d’estre un modèle de foncionament democratic, ente la rechercha climatica independenta es pus finançada, los sabents perden lur plaça, l’escurantisme ganha lo quite ministeri de la santat, e ente lo quite president ditz que la crisi climatica es una colhonada ?

L’influéncia daus gropes de pression, mai que mai sus los partits de drecha, se pòt constatar dins la reculada de las politicas de desvelopament durable de l’Euròpa, per exemple l’autorizacion de mesa sus lo merchat de produchs dangieros per la biodiversitat e la santat unmana, o ben lo project de suprimir la defensa de fabricar las automobilas de motors termics après 2035. Fau dire que las mesuras de transicion energetica tenen pas totjorn compte de totas las consequéncias socialas. La pròva ne’n fuguet la crisi daus gilets rosseus. Se pòden pas boissar d’un revers de man, los mila de salariats que perden lur trabalh quand barren las industrias chaulhairitz de la natura ! Es-quò pas maluros de veire daus obriers prener lo partit daus trumpistas e los agricultors trobar pus aisat d’atacar los ecologistas que los desrengen que non pas los gropes de la finança e de l’agro-industria que los estranglen ?

L’Euròpa que, s’es vut, era a la poncha de las tecnologias de transicion energetica a pas saubut o pas volgut far los investiments que faliá per las desvelopar o las sauvar. Es aura despassada per la China que nos vend sos paneus fotovoltaïcs sens ’restar de chaulhar l’aer e l’aiga de tota la planeta. L’Índia es pas preissada de chamjar e los autres país dau sud – los que patissen lo mai de las catastròfas climaticas – vòlen pas auvir parlar de transicion sens compensacion… Los Estats-Units de Trump son pas representats a la Cop30 a Belem au Brasil, au mitan de la forest amazoniana que es lo paumon de la planeta. Bon coratge aus dirigents de (bona) volontat ecologica !

Diram-nos que “som mau partits” ? O pieg que quò : que son desjà ’ribats ? ’Ribats a la fin de nòstres raibes, de nòstra esperança ? Que quo es desjà tròp tard ? Me pause pas la question. Fau combatre l’escurantisme e contunhar d’avançar.

A Javerlhac, lo 17 dau mes de novembre de 2025

Jan-Peire Reidi

’Quela cronica es librament inspirada per dos articles pareguts la setmana passada dins The Guardian :
Dark forces are preventing us fighting the climate crisis – by taking knowledge hostage, George Monbiot, Fri 14 Nov 2025
Once a global leader on climate action, the EU has given in to the right’s green-bashing, Nathalie Tocci, Fri 14 Nov 2025
L’escurantisme (obscurantisme) s’opausa a la sciéncia e vòu impausar de las cresenças e daus prejutjats dau passat. Aus Estats-Units, quauques gropes sostenen que la Terra es plata e son daus millions que fan una interpretacion literala de la Bíblia.