S’es vut que, quante los vilauds anavan veire daus parents au vilatge, quo era ben rare si s’entornavan sens una dotzena de uòus, una granda pòcha de cacaus, quauque sac de pomas o de pompiras. I torní pensar darnierament, que una camarada de nòstra femna nos faguet plan rire. Nos parlet de sa bela-mair, que demorava dau costat de Jonzac, ente las terras son pus richas qu’emperaquí en Perigòrd. La vielha Sentongesa era pas china, mas quante donava a sa nòra de la bona besunha que fasiá venir, aviá costuma de li dire : « Les gorets en velant pu. »
Zo disiá benleu pas quand òfriá una botelha de bon conhac de la proprietat o ben una topina de grilhons…
Me rapelí z’aver auvit dire au país quante era goiat, mai que ma granda-mair zo trobet plan a sa mòda. ’Queu biais d’òfrir quauqua ren, plan maugracios e gaire elegant, que a l’aer de far passar la gent aprep los pòrcs, a de que ne’n chucar mai d’un ! Mas en realitat, quante òm coneis la gent dau país, òm compren que quo es de la generositat, un biais de dire : « Avetz pas mestier de m’estre reconeissent e de creire que me devetz quauqua ren ».
Dins lo temps, un present ne’n damandava un autre, e faliá far atencion de pas òfrir una chausa tròp chara, que l’autre, mens riche, auriá estat geinat per vos tornar un present de mesma valor. Ma femna en Sentonja e me a Nontron fuguerem elevats parier : per exemple, aimem pas ’ribar sens ren ente som convidats. Coneisse daus borgès plan educats, de bonas manieras, que son gaire larges e que migren pas tant de far plaser aus autres en los respectar. Fan coma si tot lur era degut e, tot bien pensat, la bela-mair de nòstra camarada aviá mai d’onor e de delicatessa.
Dins lo Sud-Oest dau 23 de decembre, un jornalista ditz que l’invencion dau Pair Nadau fai que los mainatges pòden far sens ’quela obligacion de receprocitat, e que, entau, la generositat daus parents, que esperen pas de reconeissença, garda sa noblessa. Ditz aitot que per los politicians, quo es lo contrari…
Crese far partida de los que la reconeissença lur fai pas paur, mai si pòde pas tornar tot çò que ai reçaubut. Aprep mon accident au mes de feurier, comprenguí e sentí mai que jamai la realitat de l’amistat occitana. Mercés a vautres tots e a vautras, que m’an aidat e sostengut mai que aguesse pogut esperar, e bona annada 2019, los amics ! Jan-Peire Reidi

Jos lurs gilets rosseus, los uns avian una chamisa roja, d’autres una chamisa bruna, totplen d’autres una chamisa d’una autra color, mas se’n trobava benleu gaire de verdas. De totas faiçons, degun voliá far veire la color de sa chamisa. Espandian daus gilets rosseus jos los parabrisa de lurs veituras : las pitas veituras que usavan cinc litres dau cent, que escupissian de la fumada negra e que trobavan l’essença tròp chara, mai los quatre x quatre de marca alemanda o americana que besilhavan tres o quatre còps mai de carburant, que l’aurian pogut paiar vint còps pus char e que se parcavan sus las plaças per los endechats davant los subremerchats. Tots disian que volian pus paiar de taussas, que lo Grand Patron e sos vaslets los plumavan e que los volian pus veire. Volian degun per los representar. Volian far paiar los riches, mas obludavan benleu los riches que eran enquera mai riches que los riches e que ne’n paiavan gaire o pas dau tot, de taussas. Pareis que una granda partida la gent dau país los sostenian, ’quilhs « gilets rosseus ».
S’es vut que, dins lo temps, lo rosseu era la color daus traitres, de los que eran dau costat dau patron quand lurs camaradas fasian greva. Los rosseus contra los roges. Los roges d’autres còps escoltavan lo partit, lo sindicat. Los rosseus de ’quilhs darniers temps volian estre escoltats mas escoltavan degun. Tòrnavan dire çò que legissian sus lo malhum, quitament las messonjas las mai enòrmas.
Om se dobtava ben que quo era pas los mai riches daus « gilets rosseus », los que se carravan enjucats dins los quatre x quatre, que passavan lurs jornadas e lurs nuechs sus los giratòris a se trempar quante quò pleviá e se gelar quante fasiá freg. Bastissian de las chabanòtas de tòla e fasian bruslar daus peneus e de las paletas de subremerchat. Plantavan daus drapeus francés, pas de drapeus europencs, pas de drapeus roges, coma nautres en seissanta-uech. Ai pas vut nòstre drapeu occitan : sabem plan que Mïon la Vipera e Metotsol Bramafòrt lo presen gaire ! Arrestavan las veituras e los camions. Se vesian de loenh emb lurs gilets rosseus. Volian benleu nos dire : « Sei ’quí, me que sei paubre ; podetz pas passar sens me veire, vautres que me ’visatz jamai, e vòle pas me far espotir per los pus fòrts que me. Parier coma vos quand setz en pana sus la rota e que vos ’bilhatz d’un gilet rosseu per pas vos far esversar ».
Se parlava beucòp daus gilets rosseus dins los jornaus e a la television. Tots los dissades, quò se borrava emb la polícia ; quauques uns esbolhavan las davanturas dins los barris riches e fasian bruslar las pobelas e las veituras. Quò fasiá daus imatges plan braves per totas las televisions dau monde. Se’n parlava plan mai que daus autres, plan mai nombros, que fagueren una manifestacion contra l’eschaurament dau climat sens ren mabolhar.
De beu que crederen e romperen de davanturas e pilheren de boticas e brusleren de peatges d’autorota e empaicheren de merchands de trabalhar avant las festas de Nadau e fagueren fugir de toristas, lo Grand Patron ’chabet per comprener que i aviá totplen de paubres dins lo país e que faliá far quauqua ren per los apasimar. Venguet a la television per lur prometre un pauc de sòus. Quauques « gilets rosseus » troberen que quo era quauqua ren, mai si quo era pas pro, d’autres volgueren demorar sus lo giratòris jusc’a temps que aguessan fait partir lo Grand Patron que aguissian mai que tot au monde. Quauqu’uns lo voldrian benleu remplaçar per Mïon la Vipera, mas disian mai que mai que voldrian survelhar tots los elegits e los far partir si lur plasian pus.
De segre…

A Javerlhac, lo 18 de decembre de 2018
Jan-Peire Reidi

En occitan, mai en francés, l’infinitiu de quauques verbes pòt estre empluiat coma un nom. Los exemples los mai coneguts son los noms daus tres repas de la jornada : lo desjunar, lo disnar e lo sopar. Per « lo disnar », los Francés disen le déjeuner, los Lemosins « lo marende » e los Beljas le dîner. Dins nòstre parlar nontronés – « lo parlar » es autre exemple de substantivacion de l’infinitiu – lo marende es lo repas que los paisans fasian a las cinc oras tots los sers jusc’a la fin de l’estiu. « Per la Sent Micheu, lo marende monta au ceu » ditz lo proverbe.
’Quilhs substantius-infinitius son sovent formats emb daus verbes d’activitat dau còrps uman :
« Lo durmir es plan traitre quante òm conduis ». (Il faut se méfier de la somnolence au volant)
« Quante vam nos permenar, fam segre lo beure e lo minjar. »
’Queu biais de dire se tròba sovent dins la linga familhara. Quo es pas davant tot lo monde que òm pòt dire que « lo freg vos còpa lo bendar », o benleu « lo pissar », o sabe-ieu que de mai ! Dins un registre un pauc mai delicat, lo durmir se ditz lo som, lo minjar es la nuridura (òm ditz aitot : « trobar son viure », autre exemple), lo beure es la bevenda. Si aimem mai dire « lo durmir » que non pas « lo som », la rason es benleu la quantitat de mots diferents que se prononcen parier : « lo son », « nos som », « ilhs son »… Trobem benleu que quò fai pro omofònes entau.
Associadas emb lo verbe « prener », ’quelas fòrmas dònen de las locucions coma « prener lo fugir », « prener lo correr », « prener lo bulir » :
« Eu se faguet laschar e prenguet lo fugir. » (Delaja)  « Il réussit à se libérer et prit la fuite. »
« Pas pus tòst que quò pren lo bulir, fau tuar lo gase jos lo faitot e laissar fregir. » (Recepta per far cueire lo peisson)  Dès que cela se met à bouillir…
Si son subjects dau verbe « prener », ’quilhs verbes substantivats se rapòrten ad una manifestacion dau còrps uman que se pòt pas retener :
« Lo gorgetar (lo vòmir, lo begaudar…) lo prenguet. »  « Il fut pris de hauts-le-cœur (de vomissements, d’un bégaiement incontrôlable) » 
Aime mai los exemples que son daus verbes de bruch :
« Lo motor es pas nuòu, mas a un brave brundir. » (a un bruit régulier)
« Lo vonvonar de las ’belhas emplissiá l’aer. » « Le bourdonnement des abeilles… » : sovenir d’una epòca urosa avant los neonicotinoids !
En francés, l’exemple que aime lo mai es dins un poema d’Aragon :
« Aimer à perdre la raison,
Aimer, à ne savoir que dire,
À n’avoir que toi d’horizon
Et ne connaître de saisons
Que par la douleur du partir… »
Per Aragon, que coneissiá plan la poesia de l’Atge mejan, « la douleur du partir » es la dolor de la separacion.
Pense que las personas de linga francesa que comencen de parlar l’occitan deurian empluiar de las construccions emb ’quilhs infinitius nonmas si las an apresas dins daus exemples precis. Pòden totjorn far servir los sufixes de substantivacion los mai corrents : acion, ament, iment, adis, etc. Quante siran un pau mai enançadas, voldran benleu « forçar la linga per li far daus pitits » (Alexandre Dumas), coma fai Aragon dins son brave poema.

A Javerlhac, lo 14 de setembre de 2018
Jan-Peire Reidi