Eimatin ai plantat cinquanta pès de porrada. Ne’n plantarai 150 o benleu mai si me sente pro valhent. Ai laissat la plaça per quatre rengs de porrada entre dos rengs de tomatas e dos rengs de mongetas. La porrada e las mongetas son de las plantas que vesinen bien ; la porrada e las carròtas parier. Fau pas mainatjar lo fematge per la porrada. E lo puren d’autrujas fai pas de mau aus jòunes plants. Pas mestier de tractar : crubirai los rengs de faugieras. La faugiera es insectifuja, pareis ; garantis de ’queu « verme de la porrada » que entra dins las chabessas e fai crebar la planta. Auram de la bona porrada dins la sopa, lo bulit o lo salat. Enrotlat dins de las trenchas de chambon blanc, jos una bona espessor de fromatge raspat e de crema frescha daurats au forn, lo blanc de porrada fai un menut de prince per los sopars d’ivern ! 

Fau pas aisat per lo trabalhar, mon vargier. Quauquas plaças an gaire mai de dietz o quinze centimetres de terra, emb de las peiras a travers e daus rochiers dejos. Terra de pelada (1), terra de ren, mas bien expausada davant la maison e gaire luenh de l’aiga. Ad un endrech, trobariatz daus tests de teules o de veire, daus vielhs fers de suchas, mai dau quite laitier. Sabetz ben : çò que ’pelavan dins lo temps lo laitier era las escòrias de las farjas daus alentorns, çò que demorava a la susfàcia de la colada quand fasian fondre la mina de fer per fabricar los canons daus bateus de guerra, los topins de fonta, los landiers… Deviá ben i passar un chamin, aquí, dins mon fons de vargier ; queraque, nòstres ancians eran pas pro béstias per se desbarrassar de ’queu laitier negre, pesant coma lo fer, dins las terras que trabalhavan. (Mas dins las daus vesins, las daus mossurs, benleu…). Es mai probable que fasian dau laitier coma me de las peiras que suerte de mon vargier ; anava olhar los arrodaus e garnir los cròs daus gansoliers dins los chamins desfonsats.

Ma nòra ucraïniana cuja pas zo creire : i a pas de chernòsiom (terra negra) dins ’queu país, mas quò fròtja totparier. E òc, ma pita Olena, fau venir daus legumes. Pas sens trabalh, pas sens pena, pas sens compòst. Mas pas sens jòia. La besunha que ven dins ma terra peirosa, argilo-calcària de Perigòrd es segur pas tan frotjosa, mas es plan mai saborosa que la de mon ancian vargier de terra leugiera en país peitavin. La salada frescha e las tomatas nonmas culhidas nos dònen pas mens de plaser quand ’rieben dins la sieta. 

Òc, ma dròlla, la terra de ton país es negra, la miá es roja, mas l’una coma l’autra jaspissen las sòlas de nòstras bòtas e i demòren. Som paisans, tu e me. Ton pair t’a apres a trabalhar la terra los diumencs de brave temps, dins lo vargier de sa dacha. Fasiatz de las conservas. As apres aitot a cherchar los champanhòus ; çò qu’apelatz « champanhòus blancs » (2) se ditz simplament « champanhòus » en Perigòrd-Lemosin e « botirons » en d’autres endrechs. Tu mai me visem frotjar los rengs de legumes que avem semnats, tots d’un verd mai o mens clar o fonçat. Nos carrem davant nòstras cocordas coma Monet davant sas flors e sas crespas d’aiga dins son parc de Giverny. Mas nòstra contemplacion es agricòla ! Nautres dos avem lo mesma plaser de minjar, tu tas jutas dins ton bòrch (3), me ma porrada dins ma sopa de bulit ; me ma laituja « tendra coma la rosada », tu tos cornichons dins l’aiga-sau. 

En Ucraïna, veiretz pas sovent darreir los tractors ’quelas machinas que sosleven una nivol de pouvera roja en fasent una bradassada dau diable. Un còp que an laborat, los agricultors d’emperaquí passen lo concassor per esbrijonar las peiras e per melhorar un pauc la terra avant de semnar lo blat. Lo chernòsiom d’Ucraïna es espes de mai d’un metre. Las terras negras an los melhors rendaments daus monde. En quatre o cinc mes de temps dins l’annada, menen lo melhor blat e lo melhor virasolelh. Podrian quitament estre cultivadas sens engrais. Malurosament, los mila d’ectars de terras roinadas per la guerra son ’bismadas per quauqua ren de plan mai dangeiros e plan mai sale que lo laitier dins mon vargier. 

Dempuei la fin de l’Union Sovietica, las terras son en granda partida la proprietat de gropes d’investisseires estrangiers, alemands mai que mai, que desvelopen una agricultura productivista. La terra es trabalhada emb de las machinas enòrmas menadas per daus obriers locaus paiats au lança-peira que son benleu contents d’aver gardat un pitit vargier, lo que lo colcòze lur laissava autres còps. Lo chancelier d’Alemanha vòu enançar l’entrada de l’Ucraïna dins l’Union Europeana : i a un rapòrt emb los investiments alemands ? Que ne’n pensen los agricultors francés e polonés ? Lo chamin que menará l’Ucraïna a l’Euròpa sirá long, malaisat e dangeiros.

Son plan valhents, plan coratjos, los Ucraïnians. An plan meritat de pas estre oprimits per Pótin, de pus morir jos sas bombas e dins las trenchadas, de pus aver paur, de pas estre despossedits e expleitats per los oligarcas e los politicians corromputs de lur país, mai per daus financiers estrangiers que lur òfren benleu nonmas una « vassalitat urosa ». Vassalitat, segur. Urosa ? Benleu gaire…

A Javerlhac, lo 26 dau mes de mai

Jan-Peire Reidi

En francés : pelouse sèche
Òc, çò que se ditz « champanhòu blanc » (bjelyj grib) chas ilhs es « un cèpe » en francés.
Bòrch : sopa de bulit e de legumes (chauls roges e jutas) servit emb de la crema.