Ai trobat un article de The Guardian que metí de costat antan au mes de novembre e que aviá obludat. Ai pensat que quò podriá interessar los Occitans d’en legir un resumat (resumit).

JALOS DE KNEECAP (1)

Tír gan teanga, tír gan anam : un país sens linga es un país sens anma. (Dire irlandés)

Au mes de novembre 2025, daus representants de las 60 lingas minorizadas d’Euròpa reünits a Barcelona parleren de las consequéncias personalas e socialas de la perda d’una linga e discutiren de coma far per la sauvar. La diversitat ligüistica se pòt comparar a la biodiversitat, es un signe de benaise sociau. Los vielhs se’n van e es plan malaisat de far parlar una linga minorizada aus jòunes dins un monde monolingüe numerizat.

Quò es entau per lo breton, mas lo catalan, au contrari, es l’exemple d’una linga frotjosa. L’imersion dins la linga l’escòla mairala e l’ensenhament a tots los niveus an fait que lo catalan es parlat o compres per mai de 90 dau cent de la populacion en mai de l’espanhòu (castilhan). Malurosament, son nonmas 32 dau cent que an l’abituda de l’empluiar naturalament. De mai en mai de jòunes tròben que lo catalan es pas « cool » e que e es mai un chause culturau que non pas una linga viventa. Los correctors que corrigen las impuretats, los neologismes e los quites dialectalismes dins los mèdias ne’n desgosten d’autres.(2)

La representanta dau frisian, linga dau nòrd dau País Bas pensa que fau acceptar los mots neerlandés o anglés e laissar far la creativitat dau pòble (3). Vòu pas metre sa linga dins un museum. Si perdem nòstra linga, perdem lo liam emb los ancians, çò-ditz. Quand òm defend de parlar una linga, òm veu mai de gent que suefren de depression e d’autras maladias.

En Irlanda (5,6 milions d’abitants), 1,9 million parlen l’irlandés, mas nonmas 600 000 se’n sierven normalament dins la vita ; los autres parlen anglés. Lo cas dau grope de rap irlandés Kneecap (3) es interessant. ’Quilhs « rapaires» chanten en irlandés, mas quò los geina pas de zo boirar emb de l’anglés. An raviscolat l’irlandés e an fait que la linga es una afirmacion de l’identitat irlandesa en Irlanda dau Nòrd, ente aviá quasiment disparegut. « Lur autenticitat » platz aus jòunes. Mas lo nombre de locutors contunha de baissar en Republica d’Irlanda.

Lo representant dau País de Galas ditz que, quand una populacion es desfavorizada e que los investiments venen pus, la gent que parlen la linga se’n van e la linga se perd. Ineagalitat sociala e inegalitat lingüistica van ensemble.

Lo Basque (Euskara), vieilha linga que ne’n coneissem pas l’origina, fuguet oprimida per Franco, mas coneis aura una brava raviscolada en Espanha mai en França. En Espanha, 90 dau cent daus parents chausissen un ensenhament complet en Euskara per lurs dròlles. La rason es que los Basques se senten una communautat menaçada entre las doas grandas culturas vesinas. « Òm ditz que fau sauvar la linga, mas quò es nautres que som en dangier», çò-ditz un Basque. « E quò es la linga que nos sauvará».

Las lingas minorizadas d’Euròpa son sostengudas per 84 dau cent de la populacion mas an gaire de visibilitat dins los mèdias e sus los malhums ; son marginalazadas. L’exemple de Kneecap mostra que los puristas las deurian laissar segre lur chamin.

Resumat en occitan per Jan-Peire Reidi

A Javerlhac, lo 13 dau mes d’aust de 2026

“We’re a bit jealous of Kneecap”: how Europe’s minority tongues are facing the digital future  Stephen Burgen, The Guardian, Wed. 26 Nov. 2025
Fau-quò escrir «corregir» o ben «corrijar», «resumir» o ben «resumar», «oprimir» o ben «oprimar» ? Dins nòstra varietat de la linga, son venguts verbes daus prumier grope.
Fau pas damandar si pense que a rason ! (Mas benleu me trompe, avetz benleu de las informacions un pauc mai precisas que me sus ’quilhs correctors de la linga catalana.)
Kneecap es plan conegut daus jòunes. S’es fait mau veire per las autoritats perque sosten los Palestinians de Gaza. “Kneecap” vòu dire «peira dau janoelh » ; los membres de l’IRA tiravan aus traitres un còp de revòlver dins la peira dau janoelh. Punicion terribla. En preison, los militants d’Irlanda dau Nòrd aprengueren la linga irlandesa (Gaeltacht), que per colhonar apeleren “Jailtacht” (jail = preison), e l’ensenheren au país quand fugueren tornats en libertat.

Fai quauquas annadas, auví au Studio Hébertot a París una actriça francesa contar la vita plan interessanta de la comtessa de Segur « née Rostoptchine », que nasquet e s’elevet en Russia dins una granda familha de la noblessa russa. Son pair era un generau governador de Moscòu en 1812 quante l’armada de Napoléon occupet la vila. Sòfia Fiòdorovna Rostòpchina Venguet en França e se maridet emb lo comte Eugène de Ségur a dietz-e-nòu ans. Quò fai que, au teatre, la contairitz francesa deviá dire daus noms russes de vilatges e de personas. Creguet bien far de prononçar ’quilhs mots emb un « accent » que se voliá russe mas que era malaisat de comprener per una persona de linga russa, mai per una de linga francesa. Dins mon comentari sus lo malhum, reprochí pas a l’actriça de pas saber la linga de Poshquin, o quitament de pas aver eissàiat la prononçar « coma fau » ; dissí que, dins un espectacle en francés, i aviá pas de rason de pas dire los noms estrangiers a la mòda francesa.

Diriá la mesma chausa per lo filme en francés que conta lo murtre d’Autafàia. Fan lo filme… non, pas a Autafàia, pas au país de Nontron, pas en Perigòrd, pas en Charanta lemosina… mas dins quauque vilatjon d’Òlt-e-Garona, imatge de la « ruralitat »  ! Ne’n parlariá pas si dins lo jornau Sud-Ouest d’eimatin 31 de julhet(1) apreniá pas que an volgut far parlar los actors francofònes dau filme emb « l’accent du Sud-Ouest ». Agueren pas de problema per chausir los figurants : parlavan tots emb « l’accent ». Mas quante damanderen aus actors principaus de parlar parier coma a Agen o Vilanuèva d’Òlt, eissàiavan tots de contrefar « l’accent de Pagnol », different de « l’accent du Sud-Ouest ». Quò fai que damanderen a un « umorista »  d’Òlt-e-Garona, lingüista autoproclamat, de los far repetar doas oras de temps tots los jorns. Lo « coach d’accents » nos explica qu’Autafàia, pitit borg de Naut-Perigòrd rasis la Charanta, parlava occitan en 1870  ; çò que vòu dire que quand parlavan francés, devian ben aver « l’accent dau Sud-Oest ».

Coneisse plan la comuna d’Autafàia. Z’ai desjà dich : la maison dau Grand Lac, ente demòre e ente escrive ’quelas linhas, es sus comunas de Javerlhac, rasis la d’Autafàia. Las terras e los bòscs de la proprietat son sus las doas comunas. Me ven de la familha Mercier, dau costat de ma mair. Los Mercier d’Autafàia eran una familha de la pita noblessa que faguet quauques braves maridatges au segle XVII. 

L’afar d’Autafàia se passet un jorn de feira, lo 16 dau mes d’aust de 1870. Un jòune nòble d’un vilatge vesin i fuguet accusat d’estre « un Prussian », borrat, martirizat e cramat sus un pilòt de fagòts per una tropa de paisans bonapartistas fanatizats e passablament sadols. Quatre de ilhs fugueren guilhotinats a Autafàia au mes de feurier de 1871. Lo libre de Georges Marbeck Un Crime de braves gens, que sierv de referença au filme, m’apren que quò fuguet Mercier, lo charpentier dau borg, que faguet las caissas per entarrar los condamnats dins un coenh dau cementèri, mai que se voliá pas far pàiar. ’Queu Mercier deviá ben estre mon ’reir-’reir grand-pair. Se’n parlava jamai, chas nos, dau crimi d’Autafàia, o ben a votz bassa, coma d’un secret de familha que faliá gardar sarrat.

Òc, la gent dau país parlavan occitan (1). Degun parlava francés, quitament pas emb « l’accent du Sud-Ouest ». Los mossurs de la noblessa parlavan mai que mai emb l’accent de París. Los curets e los borgès eran sovent bilingües e articulavan lo francés parier coma l’occitan dau país. Quò es la fòrma de francitan que ai auvida parlar quante era pitit, en defòra de mon vilatge ente parlavam nonmas occitan entre nautres. Pòde dire que, si « l’accent » de Pagnol es pas lo d’Ólt-e-Garona, « l’accent » dau país de Nontron l’es pas mai. Los Occitans parlen de las varietats un pauc diferentas de la linga : lo provençau, lo lengadocian, lo gascon, lo lemosin, per exemple. Si los franchimands vesen pas las diferenças, quo es lo pròva de nòstra unitat ! Mas segur, avem mai d’un « accent dau Sud-Oest ».

Sabe que ne’n vau chucar mai d’un e mai d’una, de mos amics Occitans, e que de totas faiçons sirai dins la minoritat. Mas per me, un filme en francés sus l’afar d’Autafàia aura una marca d’autenticitat gaire pus fòrta si los actors francofònes parlen emb un accent lengadocian contrefait, diferent de « l’accent » d’emperaquí, que si parlavan naturalament lur linga mairala. D’alhors, l’actor sus la fotò dau jornau, ne’n a gaire, d’autenticitat. Los paisans dau segle XIX a Autafàia eran ’bilhats de blosas e portavan suchas e chapeus, pas coma daus borgès bien rasats de sai pas ente, e quitament pas coma daus bornatiers d’aura. Per los espectators dau filme, sabe pas, mas per me l’impression de veritat podrá pas venir de « l’accent » daus actors e de lurs abilhaments.

Çò que apelem « l’accent » d’un endrech ven de la linga que i era parlada avant que fuguès remplaçada per una autra. La gent articulen la linga novela coma l’autra. Garden lurs abitudas d’articulacion, la prosodia, una partida dau vocabulari. Per la gent dau Miegjorn, lo « substrat » es l’occitan – pus precisament, lur varietat de l’occitan. E l’evolucion d’una linga pren daus chamins que se pòden pas preveire. Los jòunes d’aüei que parlen « djeun », que disen « traail » (travail), « praam » (problème), « une pèji spécièll’ » (une page spéciale), « le gouvernemont de la Fronce » (le gouvernement de la France)… son benleu a crear la nòrma admesa dins vint o trenta ans – o benleu pas.

Òc, un « accent » ne’n vau un autre. La glotofòbia es totjorn ’guissabla. Mas per me « l’accent dau Miegjorn » es pas una marca d’autenticitat occitana. Ne’n coneisse que an « l’accent dau país » e que son enemics de l’occitan. D’autres forcen lur accent, benleu per far veire que fan partida dau grope. Coneisse de las personas vengudas dau nòrd, dau quites Anglés e Olandés, que an apres l’occitan e lo parlen si ben coma me. Non : dire « chocolatine » e non pas « pain au chocolat » vos donará pas vòstre brevet d’occitanitat. (Cresetz que « chocolatine » ven de l’occitan ?). Eissàietz pas de parlar francés emb un « accent du Sud-Ouest » contrefait per far creire que parlavan entau a Autafàia o ben alhors. Fasatz pas semblant, parlatz la linga dau país – l’occitan !

A Javerlhac, lo 4 dau mes d’aust de 2026

Jan-Peire Reidi

Un coach d’accents du Sud-Ouest –L’humoriste lot-et-garonnais encadre six acteurs du film « Hautefaye », dont le tournage s’est installé jusquau 8 août à Ferrensac, au nord-est du département. Sud-Ouest, vendredi 31 juillet 2026
Lo « coach d’accent » nos ditz : « À cette époque, la langue parlée était l’occitan parce que les gens ne voyageaient pas. » (sic)

Eimatin ai plantat cinquanta pès de porrada. Ne’n plantarai 150 o benleu mai si me sente pro valhent. Ai laissat la plaça per quatre rengs de porrada entre dos rengs de tomatas e dos rengs de mongetas. La porrada e las mongetas son de las plantas que vesinen bien ; la porrada e las carròtas parier. Fau pas mainatjar lo fematge per la porrada. E lo puren d’autrujas fai pas de mau aus jòunes plants. Pas mestier de tractar : crubirai los rengs de faugieras. La faugiera es insectifuja, pareis ; garantis de ’queu « verme de la porrada » que entra dins las chabessas e fai crebar la planta. Auram de la bona porrada dins la sopa, lo bulit o lo salat. Enrotlat dins de las trenchas de chambon blanc, jos una bona espessor de fromatge raspat e de crema frescha daurats au forn, lo blanc de porrada fai un menut de prince per los sopars d’ivern ! 

Fau pas aisat per lo trabalhar, mon vargier. Quauquas plaças an gaire mai de dietz o quinze centimetres de terra, emb de las peiras a travers e daus rochiers dejos. Terra de pelada (1), terra de ren, mas bien expausada davant la maison e gaire luenh de l’aiga. Ad un endrech, trobariatz daus tests de teules o de veire, daus vielhs fers de suchas, mai dau quite laitier. Sabetz ben : çò que ’pelavan dins lo temps lo laitier era las escòrias de las farjas daus alentorns, çò que demorava a la susfàcia de la colada quand fasian fondre la mina de fer per fabricar los canons daus bateus de guerra, los topins de fonta, los landiers… Deviá ben i passar un chamin, aquí, dins mon fons de vargier ; queraque, nòstres ancians eran pas pro béstias per se desbarrassar de ’queu laitier negre, pesant coma lo fer, dins las terras que trabalhavan. (Mas dins las daus vesins, las daus mossurs, benleu…). Es mai probable que fasian dau laitier coma me de las peiras que suerte de mon vargier ; anava olhar los arrodaus e garnir los cròs daus gansoliers dins los chamins desfonsats.

Ma nòra ucraïniana cuja pas zo creire : i a pas de chernòsiom (terra negra) dins ’queu país, mas quò fròtja totparier. E òc, ma pita Olena, fau venir daus legumes. Pas sens trabalh, pas sens pena, pas sens compòst. Mas pas sens jòia. La besunha que ven dins ma terra peirosa, argilo-calcària de Perigòrd es segur pas tan frotjosa, mas es plan mai saborosa que la de mon ancian vargier de terra leugiera en país peitavin. La salada frescha e las tomatas nonmas culhidas nos dònen pas mens de plaser quand ’rieben dins la sieta. 

Òc, ma dròlla, la terra de ton país es negra, la miá es roja, mas l’una coma l’autra jaspissen las sòlas de nòstras bòtas e i demòren. Som paisans, tu e me. Ton pair t’a apres a trabalhar la terra los diumencs de brave temps, dins lo vargier de sa dacha. Fasiatz de las conservas. As apres aitot a cherchar los champanhòus ; çò qu’apelatz « champanhòus blancs » (2) se ditz simplament « champanhòus » en Perigòrd-Lemosin e « botirons » en d’autres endrechs. Tu mai me visem frotjar los rengs de legumes que avem semnats, tots d’un verd mai o mens clar o fonçat. Nos carrem davant nòstras cocordas coma Monet davant sas flors e sas crespas d’aiga dins son parc de Giverny. Mas nòstra contemplacion es agricòla ! Nautres dos avem lo mesma plaser de minjar, tu tas jutas dins ton bòrch (3), me ma porrada dins ma sopa de bulit ; me ma laituja « tendra coma la rosada », tu tos cornichons dins l’aiga-sau. 

En Ucraïna, veiretz pas sovent darreir los tractors ’quelas machinas que sosleven una nivol de pouvera roja en fasent una bradassada dau diable. Un còp que an laborat, los agricultors d’emperaquí passen lo concassor per esbrijonar las peiras e per melhorar un pauc la terra avant de semnar lo blat. Lo chernòsiom d’Ucraïna es espes de mai d’un metre. Las terras negras an los melhors rendaments daus monde. En quatre o cinc mes de temps dins l’annada, menen lo melhor blat e lo melhor virasolelh. Podrian quitament estre cultivadas sens engrais. Malurosament, los mila d’ectars de terras roinadas per la guerra son ’bismadas per quauqua ren de plan mai dangeiros e plan mai sale que lo laitier dins mon vargier. 

Dempuei la fin de l’Union Sovietica, las terras son en granda partida la proprietat de gropes d’investisseires estrangiers, alemands mai que mai, que desvelopen una agricultura productivista. La terra es trabalhada emb de las machinas enòrmas menadas per daus obriers locaus paiats au lança-peira que son benleu contents d’aver gardat un pitit vargier, lo que lo colcòze lur laissava autres còps. Lo chancelier d’Alemanha vòu enançar l’entrada de l’Ucraïna dins l’Union Europeana : i a un rapòrt emb los investiments alemands ? Que ne’n pensen los agricultors francés e polonés ? Lo chamin que menará l’Ucraïna a l’Euròpa sirá long, malaisat e dangeiros.

Son plan valhents, plan coratjos, los Ucraïnians. An plan meritat de pas estre oprimits per Pótin, de pus morir jos sas bombas e dins las trenchadas, de pus aver paur, de pas estre despossedits e expleitats per los oligarcas e los politicians corromputs de lur país, mai per daus financiers estrangiers que lur òfren benleu nonmas una « vassalitat urosa ». Vassalitat, segur. Urosa ? Benleu gaire…

A Javerlhac, lo 26 dau mes de mai

Jan-Peire Reidi

En francés : pelouse sèche
Òc, çò que se ditz « champanhòu blanc » (bjelyj grib) chas ilhs es « un cèpe » en francés.
Bòrch : sopa de bulit e de legumes (chauls roges e jutas) servit emb de la crema.