Ai trobat un article de The Guardian que metí de costat antan au mes de novembre e que aviá obludat. Ai pensat que quò podriá interessar los Occitans d’en legir un resumat (resumit).

JALOS DE KNEECAP (1)

Tír gan teanga, tír gan anam : un país sens linga es un país sens anma. (Dire irlandés)

Au mes de novembre 2025, daus representants de las 60 lingas minorizadas d’Euròpa reünits a Barcelona parleren de las consequéncias personalas e socialas de la perda d’una linga e discutiren de coma far per la sauvar. La diversitat ligüistica se pòt comparar a la biodiversitat, es un signe de benaise sociau. Los vielhs se’n van e es plan malaisat de far parlar una linga minorizada aus jòunes dins un monde monolingüe numerizat.

Quò es entau per lo breton, mas lo catalan, au contrari, es l’exemple d’una linga frotjosa. L’imersion dins la linga l’escòla mairala e l’ensenhament a tots los niveus an fait que lo catalan es parlat o compres per mai de 90 dau cent de la populacion en mai de l’espanhòu (castilhan). Malurosament, son nonmas 32 dau cent que an l’abituda de l’empluiar naturalament. De mai en mai de jòunes tròben que lo catalan es pas « cool » e que e es mai un chause culturau que non pas una linga viventa. Los correctors que corrigen las impuretats, los neologismes e los quites dialectalismes dins los mèdias ne’n desgosten d’autres.(2)

La representanta dau frisian, linga dau nòrd dau País Bas pensa que fau acceptar los mots neerlandés o anglés e laissar far la creativitat dau pòble (3). Vòu pas metre sa linga dins un museum. Si perdem nòstra linga, perdem lo liam emb los ancians, çò-ditz. Quand òm defend de parlar una linga, òm veu mai de gent que suefren de depression e d’autras maladias.

En Irlanda (5,6 milions d’abitants), 1,9 million parlen l’irlandés, mas nonmas 600 000 se’n sierven normalament dins la vita ; los autres parlen anglés. Lo cas dau grope de rap irlandés Kneecap (3) es interessant. ’Quilhs « rapaires» chanten en irlandés, mas quò los geina pas de zo boirar emb de l’anglés. An raviscolat l’irlandés e an fait que la linga es una afirmacion de l’identitat irlandesa en Irlanda dau Nòrd, ente aviá quasiment disparegut. « Lur autenticitat » platz aus jòunes. Mas lo nombre de locutors contunha de baissar en Republica d’Irlanda.

Lo representant dau País de Galas ditz que, quand una populacion es desfavorizada e que los investiments venen pus, la gent que parlen la linga se’n van e la linga se perd. Ineagalitat sociala e inegalitat lingüistica van ensemble.

Lo Basque (Euskara), vieilha linga que ne’n coneissem pas l’origina, fuguet oprimida per Franco, mas coneis aura una brava raviscolada en Espanha mai en França. En Espanha, 90 dau cent daus parents chausissen un ensenhament complet en Euskara per lurs dròlles. La rason es que los Basques se senten una communautat menaçada entre las doas grandas culturas vesinas. « Òm ditz que fau sauvar la linga, mas quò es nautres que som en dangier», çò-ditz un Basque. « E quò es la linga que nos sauvará».

Las lingas minorizadas d’Euròpa son sostengudas per 84 dau cent de la populacion mas an gaire de visibilitat dins los mèdias e sus los malhums ; son marginalazadas. L’exemple de Kneecap mostra que los puristas las deurian laissar segre lur chamin.

Resumat en occitan per Jan-Peire Reidi

A Javerlhac, lo 13 dau mes d’aust de 2026

“We’re a bit jealous of Kneecap”: how Europe’s minority tongues are facing the digital future  Stephen Burgen, The Guardian, Wed. 26 Nov. 2025
Fau-quò escrir «corregir» o ben «corrijar», «resumir» o ben «resumar», «oprimir» o ben «oprimar» ? Dins nòstra varietat de la linga, son venguts verbes daus prumier grope.
Fau pas damandar si pense que a rason ! (Mas benleu me trompe, avetz benleu de las informacions un pauc mai precisas que me sus ’quilhs correctors de la linga catalana.)
Kneecap es plan conegut daus jòunes. S’es fait mau veire per las autoritats perque sosten los Palestinians de Gaza. “Kneecap” vòu dire «peira dau janoelh » ; los membres de l’IRA tiravan aus traitres un còp de revòlver dins la peira dau janoelh. Punicion terribla. En preison, los militants d’Irlanda dau Nòrd aprengueren la linga irlandesa (Gaeltacht), que per colhonar apeleren “Jailtacht” (jail = preison), e l’ensenheren au país quand fugueren tornats en libertat.

Fai quauquas annadas, auví au Studio Hébertot a París una actriça francesa contar la vita plan interessanta de la comtessa de Segur « née Rostoptchine », que nasquet e s’elevet en Russia dins una granda familha de la noblessa russa. Son pair era un generau governador de Moscòu en 1812 quante l’armada de Napoléon occupet la vila. Sòfia Fiòdorovna Rostòpchina Venguet en França e se maridet emb lo comte Eugène de Ségur a dietz-e-nòu ans. Quò fai que, au teatre, la contairitz francesa deviá dire daus noms russes de vilatges e de personas. Creguet bien far de prononçar ’quilhs mots emb un « accent » que se voliá russe mas que era malaisat de comprener per una persona de linga russa, mai per una de linga francesa. Dins mon comentari sus lo malhum, reprochí pas a l’actriça de pas saber la linga de Poshquin, o quitament de pas aver eissàiat la prononçar « coma fau » ; dissí que, dins un espectacle en francés, i aviá pas de rason de pas dire los noms estrangiers a la mòda francesa.

Diriá la mesma chausa per lo filme en francés que conta lo murtre d’Autafàia. Fan lo filme… non, pas a Autafàia, pas au país de Nontron, pas en Perigòrd, pas en Charanta lemosina… mas dins quauque vilatjon d’Òlt-e-Garona, imatge de la « ruralitat »  ! Ne’n parlariá pas si dins lo jornau Sud-Ouest d’eimatin 31 de julhet(1) apreniá pas que an volgut far parlar los actors francofònes dau filme emb « l’accent du Sud-Ouest ». Agueren pas de problema per chausir los figurants : parlavan tots emb « l’accent ». Mas quante damanderen aus actors principaus de parlar parier coma a Agen o Vilanuèva d’Òlt, eissàiavan tots de contrefar « l’accent de Pagnol », different de « l’accent du Sud-Ouest ». Quò fai que damanderen a un « umorista »  d’Òlt-e-Garona, lingüista autoproclamat, de los far repetar doas oras de temps tots los jorns. Lo « coach d’accents » nos explica qu’Autafàia, pitit borg de Naut-Perigòrd rasis la Charanta, parlava occitan en 1870  ; çò que vòu dire que quand parlavan francés, devian ben aver « l’accent dau Sud-Oest ».

Coneisse plan la comuna d’Autafàia. Z’ai desjà dich : la maison dau Grand Lac, ente demòre e ente escrive ’quelas linhas, es sus comunas de Javerlhac, rasis la d’Autafàia. Las terras e los bòscs de la proprietat son sus las doas comunas. Me ven de la familha Mercier, dau costat de ma mair. Los Mercier d’Autafàia eran una familha de la pita noblessa que faguet quauques braves maridatges au segle XVII. 

L’afar d’Autafàia se passet un jorn de feira, lo 16 dau mes d’aust de 1870. Un jòune nòble d’un vilatge vesin i fuguet accusat d’estre « un Prussian », borrat, martirizat e cramat sus un pilòt de fagòts per una tropa de paisans bonapartistas fanatizats e passablament sadols. Quatre de ilhs fugueren guilhotinats a Autafàia au mes de feurier de 1871. Lo libre de Georges Marbeck Un Crime de braves gens, que sierv de referença au filme, m’apren que quò fuguet Mercier, lo charpentier dau borg, que faguet las caissas per entarrar los condamnats dins un coenh dau cementèri, mai que se voliá pas far pàiar. ’Queu Mercier deviá ben estre mon ’reir-’reir grand-pair. Se’n parlava jamai, chas nos, dau crimi d’Autafàia, o ben a votz bassa, coma d’un secret de familha que faliá gardar sarrat.

Òc, la gent dau país parlavan occitan (1). Degun parlava francés, quitament pas emb « l’accent du Sud-Ouest ». Los mossurs de la noblessa parlavan mai que mai emb l’accent de París. Los curets e los borgès eran sovent bilingües e articulavan lo francés parier coma l’occitan dau país. Quò es la fòrma de francitan que ai auvida parlar quante era pitit, en defòra de mon vilatge ente parlavam nonmas occitan entre nautres. Pòde dire que, si « l’accent » de Pagnol es pas lo d’Ólt-e-Garona, « l’accent » dau país de Nontron l’es pas mai. Los Occitans parlen de las varietats un pauc diferentas de la linga : lo provençau, lo lengadocian, lo gascon, lo lemosin, per exemple. Si los franchimands vesen pas las diferenças, quo es lo pròva de nòstra unitat ! Mas segur, avem mai d’un « accent dau Sud-Oest ».

Sabe que ne’n vau chucar mai d’un e mai d’una, de mos amics Occitans, e que de totas faiçons sirai dins la minoritat. Mas per me, un filme en francés sus l’afar d’Autafàia aura una marca d’autenticitat gaire pus fòrta si los actors francofònes parlen emb un accent lengadocian contrefait, diferent de « l’accent » d’emperaquí, que si parlavan naturalament lur linga mairala. D’alhors, l’actor sus la fotò dau jornau, ne’n a gaire, d’autenticitat. Los paisans dau segle XIX a Autafàia eran ’bilhats de blosas e portavan suchas e chapeus, pas coma daus borgès bien rasats de sai pas ente, e quitament pas coma daus bornatiers d’aura. Per los espectators dau filme, sabe pas, mas per me l’impression de veritat podrá pas venir de « l’accent » daus actors e de lurs abilhaments.

Çò que apelem « l’accent » d’un endrech ven de la linga que i era parlada avant que fuguès remplaçada per una autra. La gent articulen la linga novela coma l’autra. Garden lurs abitudas d’articulacion, la prosodia, una partida dau vocabulari. Per la gent dau Miegjorn, lo « substrat » es l’occitan – pus precisament, lur varietat de l’occitan. E l’evolucion d’una linga pren daus chamins que se pòden pas preveire. Los jòunes d’aüei que parlen « djeun », que disen « traail » (travail), « praam » (problème), « une pèji spécièll’ » (une page spéciale), « le gouvernemont de la Fronce » (le gouvernement de la France)… son benleu a crear la nòrma admesa dins vint o trenta ans – o benleu pas.

Òc, un « accent » ne’n vau un autre. La glotofòbia es totjorn ’guissabla. Mas per me « l’accent dau Miegjorn » es pas una marca d’autenticitat occitana. Ne’n coneisse que an « l’accent dau país » e que son enemics de l’occitan. D’autres forcen lur accent, benleu per far veire que fan partida dau grope. Coneisse de las personas vengudas dau nòrd, dau quites Anglés e Olandés, que an apres l’occitan e lo parlen si ben coma me. Non : dire « chocolatine » e non pas « pain au chocolat » vos donará pas vòstre brevet d’occitanitat. (Cresetz que « chocolatine » ven de l’occitan ?). Eissàietz pas de parlar francés emb un « accent du Sud-Ouest » contrefait per far creire que parlavan entau a Autafàia o ben alhors. Fasatz pas semblant, parlatz la linga dau país – l’occitan !

A Javerlhac, lo 4 dau mes d’aust de 2026

Jan-Peire Reidi

Un coach d’accents du Sud-Ouest –L’humoriste lot-et-garonnais encadre six acteurs du film « Hautefaye », dont le tournage s’est installé jusquau 8 août à Ferrensac, au nord-est du département. Sud-Ouest, vendredi 31 juillet 2026
Lo « coach d’accent » nos ditz : « À cette époque, la langue parlée était l’occitan parce que les gens ne voyageaient pas. » (sic)

Le recueil "Chansons traditionnelles du Périgord" qui reprend l'intégrale augmentée de la collecte des abbés Emmanuel Casse et Eugène Chaminade sortira en septembre 2026 au prix de 40€

Sylvain Roux s'est chargé des partitions, Jean-Claude Dugros, de la mise en graphie normée de l'occitan et Françoise Dudognon de la traduction en français.

Voici ce qu'en pense Françoise Dudognon, un petit film tourné lors de la Félibrée d'Abjat par Nicolas Peuch.

https://youtube.com/shorts/b-jYytFMs-c?si=ev9YEeEhFflstO3r 

et voici le lien vers la souscription en cours jusqu'au 15 août 2026

https://www.helloasso.com/associations/novelum-ieo-perigord/boutiques/livre-chansons-traditionnelles-du-perigord-le-casse-et-chaminade-enfin-edite