Fai quauquas annadas, auví au Studio Hébertot a París una actriça francesa contar la vita plan interessanta de la comtessa de Segur « née Rostoptchine », que nasquet e s’elevet en Russia dins una granda familha de la noblessa russa. Son pair era un generau governador de Moscòu en 1812 quante l’armada de Napoléon occupet la vila. Sòfia Fiòdorovna Rostòpchina Venguet en França e se maridet emb lo comte Eugène de Ségur a dietz-e-nòu ans. Quò fai que, au teatre, la contairitz francesa deviá dire daus noms russes de vilatges e de personas. Creguet bien far de prononçar ’quilhs mots emb un « accent » que se voliá russe mas que era malaisat de comprener per una persona de linga russa, mai per una de linga francesa. Dins mon comentari sus lo malhum, reprochí pas a l’actriça de pas saber la linga de Poshquin, o quitament de pas aver eissàiat la prononçar « coma fau » ; dissí que, dins un espectacle en francés, i aviá pas de rason de pas dire los noms estrangiers a la mòda francesa.

Diriá la mesma chausa per lo filme en francés que conta lo murtre d’Autafàia. Fan lo filme… non, pas a Autafàia, pas au país de Nontron, pas en Perigòrd, pas en Charanta lemosina… mas dins quauque vilatjon d’Òlt-e-Garona, imatge de la « ruralitat »  ! Ne’n parlariá pas si dins lo jornau Sud-Ouest d’eimatin 31 de julhet(1) apreniá pas que an volgut far parlar los actors francofònes dau filme emb « l’accent du Sud-Ouest ». Agueren pas de problema per chausir los figurants : parlavan tots emb « l’accent ». Mas quante damanderen aus actors principaus de parlar parier coma a Agen o Vilanuèva d’Òlt, eissàiavan tots de contrefar « l’accent de Pagnol », different de « l’accent du Sud-Ouest ». Quò fai que damanderen a un « umorista »  d’Òlt-e-Garona, lingüista autoproclamat, de los far repetar doas oras de temps tots los jorns. Lo « coach d’accents » nos explica qu’Autafàia, pitit borg de Naut-Perigòrd rasis la Charanta, parlava occitan en 1870  ; çò que vòu dire que quand parlavan francés, devian ben aver « l’accent dau Sud-Oest ».

Coneisse plan la comuna d’Autafàia. Z’ai desjà dich : la maison dau Grand Lac, ente demòre e ente escrive ’quelas linhas, es sus comunas de Javerlhac, rasis la d’Autafàia. Las terras e los bòscs de la proprietat son sus las doas comunas. Me ven de la familha Mercier, dau costat de ma mair. Los Mercier d’Autafàia eran una familha de la pita noblessa que faguet quauques braves maridatges au segle XVII. 

L’afar d’Autafàia se passet un jorn de feira, lo 16 dau mes d’aust de 1870. Un jòune nòble d’un vilatge vesin i fuguet accusat d’estre « un Prussian », borrat, martirizat e cramat sus un pilòt de fagòts per una tropa de paisans bonapartistas fanatizats e passablament sadols. Quatre de ilhs fugueren guilhotinats a Autafàia au mes de feurier de 1871. Lo libre de Georges Marbeck Un Crime de braves gens, que sierv de referença au filme, m’apren que quò fuguet Mercier, lo charpentier dau borg, que faguet las caissas per entarrar los condamnats dins un coenh dau cementèri, mai que se voliá pas far pàiar. ’Queu Mercier deviá ben estre mon ’reir-’reir grand-pair. Se’n parlava jamai, chas nos, dau crimi d’Autafàia, o ben a votz bassa, coma d’un secret de familha que faliá gardar sarrat.

Òc, la gent dau país parlavan occitan (1). Degun parlava francés, quitament pas emb « l’accent du Sud-Ouest ». Los mossurs de la noblessa parlavan mai que mai emb l’accent de París. Los curets e los borgès eran sovent bilingües e articulavan lo francés parier coma l’occitan dau país. Quò es la fòrma de francitan que ai auvida parlar quante era pitit, en defòra de mon vilatge ente parlavam nonmas occitan entre nautres. Pòde dire que, si « l’accent » de Pagnol es pas lo d’Ólt-e-Garona, « l’accent » dau país de Nontron l’es pas mai. Los Occitans parlen de las varietats un pauc diferentas de la linga : lo provençau, lo lengadocian, lo gascon, lo lemosin, per exemple. Si los franchimands vesen pas las diferenças, quo es lo pròva de nòstra unitat ! Mas segur, avem mai d’un « accent dau Sud-Oest ».

Sabe que ne’n vau chucar mai d’un e mai d’una, de mos amics Occitans, e que de totas faiçons sirai dins la minoritat. Mas per me, un filme en francés sus l’afar d’Autafàia aura una marca d’autenticitat gaire pus fòrta si los actors francofònes parlen emb un accent lengadocian contrefait, diferent de « l’accent » d’emperaquí, que si parlavan naturalament lur linga mairala. D’alhors, l’actor sus la fotò dau jornau, ne’n a gaire, d’autenticitat. Los paisans dau segle XIX a Autafàia eran ’bilhats de blosas e portavan suchas e chapeus, pas coma daus borgès bien rasats de sai pas ente, e quitament pas coma daus bornatiers d’aura. Per los espectators dau filme, sabe pas, mas per me l’impression de veritat podrá pas venir de « l’accent » daus actors e de lurs abilhaments.

Çò que apelem « l’accent » d’un endrech ven de la linga que i era parlada avant que fuguès remplaçada per una autra. La gent articulen la linga novela coma l’autra. Garden lurs abitudas d’articulacion, la prosodia, una partida dau vocabulari. Per la gent dau Miegjorn, lo « substrat » es l’occitan – pus precisament, lur varietat de l’occitan. E l’evolucion d’una linga pren daus chamins que se pòden pas preveire. Los jòunes d’aüei que parlen « djeun », que disen « traail » (travail), « praam » (problème), « une pèji spécièll’ » (une page spéciale), « le gouvernemont de la Fronce » (le gouvernement de la France)… son benleu a crear la nòrma admesa dins vint o trenta ans – o benleu pas.

Òc, un « accent » ne’n vau un autre. La glotofòbia es totjorn ’guissabla. Mas per me « l’accent dau Miegjorn » es pas una marca d’autenticitat occitana. Ne’n coneisse que an « l’accent dau país » e que son enemics de l’occitan. D’autres forcen lur accent, benleu per far veire que fan partida dau grope. Coneisse de las personas vengudas dau nòrd, dau quites Anglés e Olandés, que an apres l’occitan e lo parlen si ben coma me. Non : dire « chocolatine » e non pas « pain au chocolat » vos donará pas vòstre brevet d’occitanitat. (Cresetz que « chocolatine » ven de l’occitan ?). Eissàietz pas de parlar francés emb un « accent du Sud-Ouest » contrefait per far creire que parlavan entau a Autafàia o ben alhors. Fasatz pas semblant, parlatz la linga dau país – l’occitan !

A Javerlhac, lo 4 dau mes d’aust de 2026

Jan-Peire Reidi

Un coach d’accents du Sud-Ouest –L’humoriste lot-et-garonnais encadre six acteurs du film « Hautefaye », dont le tournage s’est installé jusquau 8 août à Ferrensac, au nord-est du département. Sud-Ouest, vendredi 31 juillet 2026
Lo « coach d’accent » nos ditz : « À cette époque, la langue parlée était l’occitan parce que les gens ne voyageaient pas. » (sic)